Herinneren

'Vooruitgang zit hem allerminst in veranderen, maar is gebaseerd op wat je vasthoudt. Degenen die zich het verleden niet kunnen herinneren zijn gedoemd het te herhalen'.
George Santayana [ noot ]

Wij mensen hebben de neiging onze geschiedenis te herhalen, hoe ongelukkig die ook is. Misschien wel speciaal de ongelukkige episodes. Hoe staat het met de kennis van ons persoonlijke verleden? Moeten wij de moeilijke episodes ook steeds herhalen zolang we er onvoldoende inzicht in hebben? Helpt het als we beter met onze eigen geschiedenis leren omgaan? Maar hoe gebruik ik mijn eigen geschiedenis zo dat ik hem niet steeds hoef te herhalen? En hoe interpreteer ik die dan?

Verhalen zijn altijd gebruikt om informatie over te dragen, meestal met de bedoeling dat we de boodschap gemakkelijker zouden kunnen onthouden. Sommige verhalen die ons zijn verteld zijn oud als de wereld, andere zijn van recenter datum. Sommige verhalen zijn verteld om mensen hulpmiddelen te bieden, een houvast in het leven zelfs, andere zijn meer onderhoudend en speels bedoeld. Sommige berusten meer op waarheid, sommige zijn grotendeels verzonnen.
Ik heb natuurlijk, net als iedereen, al veel verhalen gehoord en gelezen. Sommige verhalen die ik heb gehoord of gelezen heb ik onthouden en andere ben ik vergeten. Er zijn ook verhalen die ik zelf heb gemaakt. Ik doel niet op geconstrueerde verhalen maar op mijn selectieve herinneringen aan gebeurtenissen. Soms vergat ik ze of dacht ik er niet meer aan, om het me later toch weer te herinneren.

Kijken naar je eigen verhalen is zoiets als in de spiegel kijken. Soms is het angstig of gênant, soms lachwekkend en soms is het aanleiding om tevreden te zijn. Ik heb gemerkt dat mijn verhalen altijd iets over mijzelf vertellen, zelfs als het over dingen of over andere mensen lijkt te gaan. Ik wil enkele verhalen vertellen omdat ik ze later misschien als voorbeeld nodig zal hebben. Verhalen over mijzelf dus.

Mijn persoonlijke context heb ik gevormd op basis van mijn kijk op mijn ervaringen. Herinneringen aan ervaringen komen heel selectief tot stand. Ik ben van mening dat we niet kunnen volstaan met te zeggen dat dat alleen een emotionele selectie is. Wij bewaren datgene wat voor ons van belang is. Een emotie zoals angst echter, bepaalt wel wanneer en in hoeverre de herinnering toegankelijk zal zijn [ noot ]. Alles wat een mens vertelt over zijn ervaringen, vertelt iets over hoe die mens tegenover aspecten van zichzelf staat. Als ik vertel over mijn vader vertel ik over (aspecten van) mijn eigenwaarde en over mijn zelfvertrouwen, hoe ik mijzelf in diepste wezen zie. Als ik over mijn moeder vertel, vertel ik over mijn emotionele, over mijn verzorgende kant, over mijn vermogen om geborgenheid te kunnen bieden en om te reflecteren. Bijgevolg kun je in die verhalen aan jezelf vertellen wie je in die opzichten bent. Daarvan is het volgende verhaal een voorbeeld.
 

"Net als de meeste kleuters moest ik 's middags meestal een poosje rusten. Nadat wij te groot waren geworden voor de wieg verhuisden wij, mijn broers en zusje en ik, een voor een naar het kleuterbedje. In de tijd dat ik er in sliep, waarschijnlijk totdat ik drieëneenhalf jaar oud was en mijn broertje van een jaar te groot werd voor de wieg, was om de matras een tuigje bevestigd. Het tuigje moest waarschijnlijk voorkomen dat ik, onrustig als ik was, te erg zou woelen en koud worden.
Op een dag bracht mijn vader mij naar boven. Dat was in die tijd iets bijzonders voor vaders. Het hield in dat noch mijn moeder noch de dienstbode in huis waren, waarschijnlijk was het in de tijd, een jaar na de geboorte van mijn jongere broertje, toen mijn moeder in het ziekenhuis lag, en dat het zondag was. Vader wilde mij, zoals dat moest, het tuigje aan doen. Ik protesteerde blijkbaar, maar waarschijnlijk beloofde ik dat ik rustig zou gaan slapen - of ten minste dat zou proberen - en hoefde het tuigje niet aan."
 

Hoe ga ik er nu mee om? Ik probeer het verband te begrijpen!

Dit is wat ik me nu herinner en zoals ik het nu zie. Voor de volledigheid wil ik nog vermelden dat ik natuurlijk verward raakte in het laken en mezelf moest zien te redden toen ik het erg benauwd kreeg. Behalve dit verhaal herinner ik me nog een andere gelegenheid waarbij vader het initiatief nam tot overleg en mij een vrije keuze bood.

Het is wel duidelijk dat het verhaal niet alleen over vader, mijzelf en het tuigje gaat, maar dat er ook iemand - afwezig en wel - deel had aan het verhaal die uitermate bezorgd om mij was en vond dat ik een tuigje om moest. Moeder was inderdaad erg zorgzaam. Zij bestreed haar onmacht in het zorgen voor ons eerder op een tegelijk verstandige als extreem effectieve zelfs absolute manier.
Zij was niet het type van de knuffelaar. Moeder leerde mij lezen, speelde piano en zong voor ons, en zij hield van gezelschapsspelletjes, terwijl vader juist hield van gymnastische spelletjes met veel meer lichaamscontact. Moeder vond duidelijk houvast in haar geloof, vader was veel onafhankelijker in zijn denken.

Hebben mijn ouders mij iets aangedaan? Kan ik hun iets verwijten? Zeker niet. Ik heb dit zelf vastgehouden, het opgenomen in mijn context. De twee verschillende manieren om met (on)macht en (on)afhankelijkheid om te gaan, die bijna elkaars tegendelen zijn, horen beide bij mij. Confrontaties met denkwijzen van anderen die mij een gevoel van machteloosheid of afhankelijkheid geven roepen een sterke weerstand bij mij op. Het is een deel van het leerproces dat karakteristiek voor mij is. Zonder dit zou ik niet kunnen worden die ik worden moet. Onbewust gaven mijn ouders mij de ervaringen die ik nodig had en ik beschouw het als iets om hun heel dankbaar voor te zijn.
 

Maar een deel van het plaatje

Deze drie gegevens staan niet op zichzelf. Je zou ze als het ware bij elkaar op moeten tellen om een idee te krijgen van de uitwerking van de drie capaciteiten samen. Dat zou mogelijk nog maar een onvolledig beeld opleveren. We weten immers nog niet of en hoe andere onderdelen hierop inwerken en van hoeveel gewicht de vermogens in het totale beeld zijn.
Dat bedoel ik dus met eindeloos gecompliceerd en dus interessant. Het lijkt wel een privé puzzel met voor iedereen een karakteristiek pak capaciteiten om er dat eigen verhaal mee te maken.